Yazı

Bilginin Peşinden Gitme İradesi

Medeniyetin tarihi çoğu zaman savaşların tarihi olarak anlatılıyor. Oysa savaşlar yalnızca sonuçlardır bence. Asıl mücadeleler, hafızanın kim tarafından yazılacağı üzerine yaşandı ve bir toplumu yönetmenin en etkili yolu, onun neyi bileceğine değil, neyi unutacağına karar verebilmektir.

Bugün bu mücadele yeni bir biçim kazanıyor.

Yapay zeka çağında artık petrolün, altının ya da toprağın yerini bilgi alıyor. Milyonlarca kitap, makale, görsel ve insan üretimi içerik devasa modelleri eğitmek için kullanılıyor. Bunun hukuki ve etik sınırları hala bir tarafta tartışıla dursun , tüm süreç olduğu gibi devam ediyor. Bugün yapay zekaların terbiyeli olup olmadıklarını inceleyen birimler kurulurken biz insanlar olarak bir çok etik ihlalin ve dönüp pişman olacağımız ya da o zaman ihtiyaçtı denen soykırımları düşündüğümüzde hissedeceğimiz duyguları bizlere hissettirecek bir çok uygulamanın altına imzamızı atıyoruz.  Fakat belki de gözden kaçırdığımız daha derin bir soru var: Eğer insanlığın birikimi giderek daha az sayıda şirketin işleyebildiği, yorumlayabildiği ve erişimi yönlendirebildiği sistemlerde toplanırsa, bilginin sahibi kim olacaktır?

Yeni ve bence dahiyane bir uygulama ile yapay zeka firmaları dijitalleşmemiş tüm kitapları özellikle sahaflardan toplayarak bunları sadece kendileri için taratıyor kendi sistemlerini eğitiyor ve sonrasında imha ediyor. Yani bundan bir kaç yıl sonra belli başlı bilgilere insanlık olarak doğrudan erişimimizin kalmayacağını ve insanlığın bir muhtaçlık haline düşeceğini göre göre bu konuda açılan dava sonuçlarını da firmalar kazanıyor. Parasını ödediği taktirde bu kitaplara ne yapacağı kitap sahibini bağlar deniyor. Peki sizlere sorum ; bir kitap parasına insanlığın bilgiye ulaşma iradesini ve kümüle bilgi topluluğuna verdiğimiz istim olan bilimin sekteye uğramasını gerçekten satın alabilmeliler mi?

Kütüphaneler yalnızca kitap depoları değildir. Onlar aynı zamanda alternatif düşüncelerin birbirine dokunabildiği alanlardır. Oysa tek bir modele, tek bir arama sistemine ya da tek bir bilgi kapısına bağımlı bir dünya, fark edilmeden düşünsel çeşitliliğini kaybetmeye başlayabilir.

Bu yüzden mesele yapay zeka değil, mesele bilginin merkezileşmesi olarak ele alınmalıdır.

İşte tam da bu yüzden yeni bir seriye başlamak istiyorum: Herkese ne pahasına olursa olsun açık bilgiler. Bildiklerimi , okumalarımı , derlenmiş düşüncelerimi ve artık daha neyim varsa sizlerle elimden geldiğince sıklıkta bir kum tanesi kadar katkım olabilmesi adına paylaşacağım. Ve bir sorites paradoksu başlatmayı umacağım.

Bilgiye erişimin kısıtlanması , bu yolla bilginin peşinden gitme irademizin engellenmesi ve belli bir yolla düşünmek zorunda bırakılmamızın günümüzde bile sancılarını çekerken ileride neler olabileceğine birlikte bakmak isterim;

Fantastik Planet (1973) filmi tam da bunu anlatıyordu. Küçük Omlar, kendilerinden üstün görülen bir türün gölgesinde yaşarlar. Onları zayıf yapan fiziksel güç eksikliği değildir; bilgiye erişimlerinin engellenmesidir. Bir eğitim cihazını ele geçirdikleri anda yalnızca yeni şeyler öğrenmezler. Güç dengesi değişmeye başlar. Çünkü bilgi, o evrende ilk kez geri alınmıştır.

Bugün de benzer bir eşikte olabiliriz. Bilginin tamamı ortadan kaybolmayacak belki. Ama ona ulaşmanın yolları daralırsa, sonuç değişmeyebilir. İnsanlık yine okuyacaktır; yalnızca neyi okuyacağını başkaları belirleyecektir.

SOMA oyunu ise başka bir kapıyı aralar. Oyun boyunca karşımıza çıkan makineler yardım ister, korkar, acı çektiğini söyler. Onların gerçekten bilinç sahibi olup olmadığını hiçbir zaman tam olarak bilemeyiz. Tıpkı bugün kendimiz dışında kimsenin bilinci olup olmadığını bilemeyeceğimiz gibi , daha muhafazakar bir yerden ise sadece yapay zekanın bir bilinci olup olmadığını bilemeyeceğimiz gibi. Ama oyunun sorduğu soru robotlarla ilgili değildir. Asıl soru şudur: Bir şey yeterince insan gibi davranıyorsa, ona karşı sorumluluğumuz başlar mı?, Eğer bu sorumluluktan bahsedebilirsek nasıl bir önceliklendirme olmalıdır?

Aynı soruyu bilgi için de sorabiliriz. Eğer bir yapay zeka bütün kitapların özetini verebiliyorsa, o kitapların kendisine hala ihtiyacımız var mıdır? Belki evet. Çünkü özet, bilginin kendisi değildir. Bilginin nasıl oluştuğunu, hangi çelişkilerden geçtiğini, hangi sessizlikleri taşıdığını yalnızca kaynak gösterebilir.

Half-Life’taki Black Mesa faciası da benzer bir uyarıdır. İnsanlığın felaketi teknoloji üretmesi değildir. Felaket, ürettiği gücü denetleyebileceğine duyduğu sınırsız güvendir. Tarih bize defalarca aynı şeyi göstermiştir: Kontrol edilemeyecek kadar büyük sistemler, eninde sonunda kendilerini kuranları da dönüştürür.

Ve sonra başka bir bakış açısı bulabilmek adına All Tomorrows evrenini gelir.

Belki de bu kitabın en sarsıcı yanı grotesk beden tasvirleri değildir. Asıl sarsıcı olan, insanın biyolojik biçimini kaybetmesinden çok, kültürel hafızasını kaybetmesidir. İnsanlık milyonlarca yıl boyunca farklı türlere dönüşür; bazıları geçmişini tamamen unutur, bazıları ise yalnızca efsaneler halinde hatırlar. Medeniyetin çöküşü şehirlerin yıkılmasıyla başlamaz. Kim olduğuna dair hikayenin unutulmasıyla başlar.

Çünkü hafıza olmadan zeka yalnızca hesaplama yapabilir.

Bugün yapay zekaların milyonlarca kitabı okuyabilmesi bizi büyülüyor. Belki de asıl sormamız gereken soru ise şu: Bu kitapları gerçekten kim okumuş olacak? Makine mi? İnsan mı? Yoksa yalnızca istatistiksel ilişkiler mi?

Bir kitabı okumak, içindeki bilgiyi tüketmek değildir. Onunla tartışmaktır. Ona katılmaktır ya da karşı çıkmaktır. Satır aralarındaki sessizliği fark etmektir. Bir algoritma bunu simüle edebilir; fakat kültür yalnızca simülasyonlardan oluşamaz.

Belki gelecekte hiçbir bilgi kaybolmayacak. Belki bütün insanlık tek bir dijital belleğin içine sığacak. Fakat bu, özgürlüğün de korunacağı anlamına gelmiyor. Çünkü özgürlük, bilgiye sahip olmak değildir; bilgiye farklı yollardan ulaşabilmektir.

İnsanlık tarih boyunca kütüphaneler yaktı. Belki gelecekte kimse bir kitap yakmayacak. Buna gerek de kalmayabilir. Eğer bütün yollar tek bir kapıya çıkıyorsa, geriye kalan kütüphaneler yalnızca dekor olur.

Ve belki geleceğin en büyük sansürü, hiçbir kitabın yasaklanmadığı; fakat kimsenin artık onları açma ihtiyacı hissetmediği gün başlayacaktır.

O gün geldiğinde kaybettiğimiz şey bilgi olmayacak.

Bilginin peşinden gitme iradesi olacak.