Yazı

Varoluşun Eşiğinde: Kimlik, Zaman ve Unutulma Üzerine Düşünceler

Hepimizin hayatında güvenli odalar vardır; bu, bir insan ya da bazen bir yer olabilir. Sürekli kaosun içinde olduğumuz, bir şeylerin savaşını vermek zorunda kaldığımız bu düzende, bu güvenli yerler bazen oyuna devam etmek için insana sebep verir.

Bu bahsettiğim güvenli mekanlar bazen değişir, bazen gelişir ve bazen de yok olur. Hatta bazen siz değişirsiniz, orası aynı şekilde öylece dururken. Bu hissi belki de hepiniz yaşamışsınızdır. Normalde size çok tanıdık gelen bir yer—bir okul kampüsü, taşındığınız ev, arkada kalan boş odalar, ya da aile evine gittiğinizde evde kimse kalmadığını hissettiğiniz duygular—bir hatırlayın. Bu mekanlarda insan görmeyi bekleriz; sosyal ortamlardır ve insansız bir şekilde bu mekanları görmek, aklımızda “Herkes nereye kayboldu?” sorusunu canlandırır. Belki bir fotoğraf makinesindeki analog kameranın filtresiz nostaljik hissiyatını verir ama bu nostaljiye melankoli de eşlik eder. Huzur ve tekinsizlik halleri arasında gidip geldiğimiz, hevesimizin kursağımızda kalması gibidir bu mekanlar. Gerçekte hep kalabalık gördüğümüz mekanları kimse olmadığında gördüğümüzde hissettiğimiz duygulara bir isim verilir; bu isim “liminal space” yani “eşikte mekanlar.” Huzur ve tekinsizlik halleri arasında gidip geldiğimiz, hevesimizin kursağımızda kaldığı, üzülsek mi rahatlasak mı bilemediğimiz mekanlardır bunlar. Adı üzerinde, insana kendini eşikte hissettirir. Tüm o çocuksu masumiyet ya da güzel anıların arkasında eskimiş, yetişememiş, geç kalmış ya da terk edilmiş hissettirir bu yerler. Bu eşikte mekanların ya da başka bir deyişle güvenli alanların bazen de bir insan olabileceğinden bahsetmiştik. Bu insanları böyle huzursuz bir tekinsizlik hissiyle gördüğümüzde, artık bir şeylerin eskisi gibi olmadığını hazımsarız ve nihayetinde acı-tatlı bir hisle baş başa kalırız.

Böyle acı-tatlı hisler yaşadığımda aklımda hep şu fikir dolaşır: Bir insan hiçbir zaman hayatında tek bir kişi olarak var olamaz. Tanıdığımız hatta tanımadığımız, bizi sadece bir saniyeliğine görüp yanımızdan geçip giden insanların bile kafasında bize dair bir fikir, bir profil ya da bir yargı oluşur. Dolayısıyla beni ben yapan sadece ben değilim; benimle birlikte belki milyarlarca yanımdan sadece geçip gitmiş insanların sayısının toplamınca bir ben daha var. Başkalarının zihninde ne kadar çok versiyonunuz olduğu düşüncesi sizce de garip değil mi? Bazıları sizi nadiren konuşan çekingen biri olarak görürken, diğerleri sizi hiç susmayan biri olarak görebilir. Bazıları sizi nazik ve sevecen bulurken, diğerleri sizi soğuk ve mesafeli olarak algılayabilir. İşin aslı, insanların algıladığı “siz” koşullanmaya dayalı olarak inşa edilmiş bir ilüzyondur. Çevresel etkiler, korku, açgözlülük ve diğer ego güdümlü faktörler, gerçekten tüm bu algıların ötesinde yer alır ve uzaktan gözlemler. Bu “gerçek benlik” başka hiç kimseden ayrı değildir çünkü doğasında ayrılık yoktur. Hepimiz aynı ağaçtaki yapraklar gibi birbirimize bağlıyız. Bu biraz komik çünkü aynı kişiyi iki kez bulamazsınız, aynı kişi de bile… Kendi sesinizi dinlemeyi unutmayın, çünkü o algıların ve yorumların ötesinde varoluşunuzun gerçek melodisini tek bilendir. Çünkü sonuçta, sizin versiyonunuz kendiniz için yarattığınızdır.

Yani demem o ki, bir masada oturan iki kişi hayal edin; o masada aslında en az altı kişi oturuyordur. Birincisi, ben ve benim beni zihnimde görüşüm. İkincisi, benim seni zihnimde görüşüm. Üçüncüsü, benim bizzat kendi özüm. Dördüncüsü, senin kendini kendi zihninde görüşün. Beşincisi, senin benim zihnimdeki görüşün. Ve son olarak altıncı kişi, senin bizzat kendi özün.

Peki bu aşamada, aklımda gezinen bir sonraki soruya geliyoruz. Etrafta dolaşan bu kadar fazla “sen” varken, senin gerçekten yok oluşun tam olarak ne zaman gerçekleşir? Ve bu süreçte gerçekten önemli olan aslında nedir? Bir söz var, belki duymuşsunuzdur: “Bir insan, ancak onu hatırlayan son kişi de öldüğünde gerçekten ölür,” derler. O zaman bir insanı ölü ya da varlığını sonlandırmış olarak kabul etmek için tam olarak ne olması gerekir? Bunun hakkında hiç düşündünüz mü bilmiyorum. 100 yıl sonra hepimiz, ailemiz ve arkadaşlarımız olmadan gömüleceğiz. Emek vererek inşa ettiğimiz evlerde, bizim güvenli yerlerimizde yabancılar yaşayacak. Ve bugün sahip olduğumuz her şeye bir başkası sahip olacak. Zaten şu anda sahip olduğumuz çoğu şey yok olacak, atılacak ya da birileri tarafından yok edilecek. Üzerine servet harcadığımız arabalar muhtemelen hurdaya çıkacak. Torunlarımız kim olduğumuzu bile zor hatırlayacak, bizi anımsamayacaklar. Bize en benzeyenler bile, bizim değerimizi, varlığımızı bizzat varoluşumuzu anılarından silikleştirip, oluşumuzun son kırıntılarını da rüzgara teslim edecekler. Bir düşünün, kaçımız dedemizin babasını tanıyoruz? Belki de bize yapılmasını istemediğimiz ya da çok istediğimiz bu oluşumuzun yok oluşu sürecini biz, bizden önceki herkese yaşattık. Şu an bu yazıyı okurken oturduğunuz sandalyede belki de ölmüş ve onu tanıyan herkesin anılarından sildiği biri de oturdu. O insanları bu şekilde kısa bir süreliğine de olsa anarak var etmek isterim. Çünkü öldükten sonra birkaç yıl daha anılacağız—ki şanslıysak—ve sonra birinin duvarındaki bir portre olacağız; çoğu insan bu kadar bile şanslı olmaz. Birkaç on yıl sonra tarihimiz, fotoğraflarımız ve yaptıklarımız tozlu raflardaki yerini alacak ve insanlığın en büyük lütfu olduğunu düşündüğüm unutkanlığa yenik düşecektir. İnsan böyle düşündüğünde, günün çoğunda zihnini meşgul eden, onu endişelendiren birçok şey anlamını kaybediyor. Ancak daha güzeli, gerçekten anlamlı olanın ne olduğunu bulabilmek için de bir görüş sağlar.

Bütün bunları düşündüğümde gözümde en çok işlediğim günahlar, kötü insan olduğum anlar, bana kötülük yapılan anlar, keşkelerim ve pişmanlıklarım aklıma geliyor. Bütün bu konuştuklarımız birçok dinde aslında sadece tek bir kelimeyle açıklanıyor: kader. 

Peki ama bize lütfedilen, armağan edilen, hatta bizzat bizim için yaratıldığı düşünülen bu dünyada nasıl oluyor da bu kadar günah işliyoruz? 

Beni rahatlatan bir düşünceden sizlere bahsetmek istiyorum. Bence Tanrı bu dünyayı bizim için yaratmadı. Tanrı günah işleyen bir insan yaratmadı; Tanrı insanı yarattı ve insanın içinde de günah işleyeceği bir dünyayı yarattı. Ve bu insan için özel olarak yaratılmamış dünya aslında insanın içinde. Bu insanın dünyası, onun bakış açısından dünya; onun içine yerleştiği bir bakış açısının dünyası. İnsanın içerisinde yerleştiği sonsuz sayıda dünyalar zaten var; bunlara “mümkün dünyalar” dersek, insanın bakış açısıyla mümkün kılabileceği sınırsız sayıda dünya olduğunu ve bu dünyaların aslında insanın kendisiyle beraber yok olacağını ve zaten hatırlanmak ya da ölmek diye bir şeyin de var olmayacağını düşünebiliriz.

Kendi mümkün dünyanızda, başkalarını ve kendinizi profilleyerek yani farklı mümkün dünyalar yaratarak kendi seçimlerinizi yaptınız. Asla unutulmadığınız, belki de başkalarının mümkün dünyalarındaki bir ihtimal olduğunuz—başka bir deyişle hiç var olmadığınız ya da hiç ölmeyeceğiniz ihtimaller dünyasında—gerçekten neyin önemli olduğunu bulduğunuz, özgür olduğunuz ve dünyada tek güvenli yerin ancak kendimiz olduğunu bildiğimiz hatta herbirimiz kalıplarını yıkarak her şeyi olduğu gibi kabul ettiği tek bir ortak mümkün dünyada bir gün yaşayabileceğiz.