Yazı

Düşün Akışı

Kutsal kitapta geçen Adem ve Havva hikayesinin orijinalini bilir misiniz? Hikaye iki ağacı işaret eder: yaşam ağacı ve iyiyle kötüyü bilme, yani bilgelik ağacı. Buna göre, Tanrı Aden bahçelerini, yani cenneti yarattı ve Adem ile Havva’yı burada yaşamaları için yarattı. Bu iki ağacı ise onlara yasakladı. Bu ağaçların özellikleri —sonsuz yaşam ve bilgelik— sadece Tanrı’ya özgü olmalıydı. Ancak özgür irade bahşedilen Adem ile Havva,  bu iradeyi kullanmaya karar verdiler. Ya sonsuz yaşam ağacından yiyecek ve sonsuza kadar Tanrı’nın bilgeliğine biat ederek kendilerine verilen bu cennette yaşayacaklardı ya da ona başkaldırıp bilgiye sahip olmayı seçeceklerdi. İşte bu, Tanrı’ya ilk defa şirk koşmak demekti. Tanrı’nın otoritesine başkaldırmanın cezası, cennetten kovulmanın yanı sıra, hayatın boyunca bilginin peşinden koşmak olacaktı. Ancak Tanrı nasıl bu kadar kibirli ve merhametsiz olabilirdi? Merhamet etse Tanrı olamaz mıydı?

Bence burada ilginç olan, iyi ile kötüyü bilmenin, yani bilginin, özgür iradeyle bir arada var olamayacağı fikridir. Özgürlük, seçimler yapmaktır; ama seçim, ancak bilgiyle mümkündür.

İnsanın bilme arzusu, en kadim tuzaklardan biridir. Bilgiyi arayan, sonsuz bir boşluğa adım atar ve bu boşlukta zihnini kaybetme ihtimaliyle yüzleşir. Ama kurtuluş belki de bilginin peşinde değil, kendini Tanrı yerine koymada gizlidir. İnsan, Tanrı’ya başkaldırdığında, kendini korumaya başlar. Kendi otoritesini yaratmak, dünyaya kendi gözleriyle bakmak, onu yeniden inşa etmek… Ancak bu inşa sürecinde feda edilmesi gereken şeyler vardır. Çünkü bir Tanrı olmak, diğer şeylerden vazgeçmeyi gerektirir. Güç, kontrol, otorite —bunlar her zaman bedellerle gelir. İnsanın, kendi yarattığı ilahi düzenin içindeki yükümlülükleri, kendine biçtiği roller vardır. Ve bu roller, kişinin bir bakıma kendi insanlığını terk etmesini gerektirir. Soru soran herkes biraz aklını yitirir; işte tam da bunun çözümü, neyi şirk koştuğundadır. Tanrı, istediğin şeyi elinden almaz; başka bir şeyi feda etmeni bekler. Bilgiye ulaştığın an elinden kayıp giden bir zihin gibi. Sürecin matematiği burada saklı. Peki ya denklemle biraz oynarsak? Mesela şirk koştuğumuz şey bilginin kendisi değil de bizzat kendimiz, yani zihnimiz olursa, onu elimizden alamaz. Bu durumda feda etmek için başka bir şey bulmak zorunda kalır, bu da ancak soru sormaktan aldığın keyif, tatmin duygusu olabilir.

Eric Fromm, sahip olmak ve olmak arasındaki farkı anlatırken bahsettiği ve çok hızlı geçtiği bir bölüm var. Eylemlere sahip olamazsın; ancak maddelere sahip olunabilir ya da onlara ait olunabilir. Yani sahip olmak çok basitçe anlaşılabilmesine rağmen, olmak kavramı daha derin ve tam olarak tarif edilemez bir şekilde havada asılı durur. O halde hiçbir şeye sahip olmamak ya da hiçbir koşulda durağan olmamak —bir materyale dönüşmemek— de bir çözüm olabilir mi?

Faust, Yeni Ahit’i kendince yeniden çevirmeye çalışırken “Başlangıçta söz vardı” şeklinde başlaması gereken kısmı “Başlangıçta eylem vardı” şeklinde çevirdiklerini görmüştü. Tanrı’nın bile kelamının değiştirilebildiği bir dünyada, bizim yukarıda yaptığımız gibi Tanrı da bizimle oynuyor olabilir mi? Belki de bilgi diye bir şeyden bile söz edilemez, her şey göreceli ve yanlı olabilir. Diğer bir deyişle, Tanrı bizi soyumuzun işlediği bu günahtan dolayı cezalandırıyor, protestoya kendi protestosuyla cevap veriyor ya da başkaldırımıza kafamızı keserek misilleme yapıyor da olabilir. Hakikatin bile dönüştüğü bir evrende, neye güvenebiliriz? Belki de hiçbir şeye… Belki de her şey bir illüzyondan ibarettir. Tanrı bile, kimseye mutlak bir hakikat göstermez; herkese farklı bir yüzünü sunar. Eğer tek bir Tanrı varsa bile, her birimizin algısında başka bir şekil alıyorsa, aslında Tanrı’nın birliği dahi sorgulanabilir. Bizler, sonsuz bir belirsizlik denizinde sürükleniyoruz; ruhumuz karanlıkta yol bulmaya çalışırken akıl, kısır döngülere giriyor, kendi ağına takılıyor.

Yine aynı kitapta, Gretchen Faust’a sorar: “Tanrı’ya inanıyor musun?” ve aldığı cevap bence günlerce düşünmeye değer. Faust, Tanrı’yı adlandırmanın ya da ona inanıp inanmamanın sıradan kelimelerle açıklanamayacağını söyler. Tanrı’nın her şeyi kapsadığını, her şeyi var eden ve sürdüren bir varlık olduğunu, bu yüzden O’nun varlığına inanmamanın bile bir anlamda imkânsız olduğunu ima eder. Gretchen’in basit bir inanç ifadesi beklediği yerde, Faust’un yanıtı çok daha belirsiz ve felsefi bir düzlemdedir. Tanrı’nın doğasının insan kavrayışını aştığını savunan Faust, Gretchen’i memnun edecek bir kesinlik sunmaz.

Bize anlatılan Tanrı gerçekten senin Tanrı’n mı? Bunu nasıl kabul edebilirsin? Bir insan bile birine başka, diğerine başka görünür. Tanrı’yı nasıl tanımlıyorsan huzur, samimiyet, korku, her neyse, o değil midir Tanrın? Ya da tanımlayamamak değil midir? Sizin Tanrı’nız ile benimki gerçekten bir midir? Ve Tanrı’ya “benim” demek gerçekten yeğ midir?

İllüzyon. Simülasyon.

Uyuyamadığınız akşamları bir düşünün; bir noktada aniden gelen uykunuza teslim olduğunuzu hatırlamazsınız bile. Bence Tanrı, halihazırda cehennemi bizlere yaşattığı bu simülasyon için pek de çaba sarf etmemiş olabilir. Belki de dünyanın yuvarlak olmasının tek sebebi, uyku sunucularını tasarruflu kullanmaktır ve sizin uyuyamadığınız akşamların suçlusu, sadece gündüz şekerlemesi yapan dünyanın diğer ucundaki birinin sunucudaki yerinizi doldurmasıdır.

Son zamanlarda izlediğim bir film beni derin düşüncelere daldırmayı başardı. *Submarine* filminde Oliver Tate’in yaşadığı karmaşa da bu felsefi arayışın bir yansıması değil midir? Gençliğin puslu dünyasında, Oliver’ın çırpınışları, hayatı anlamlandırma çabaları, bir Tanrı arayışı gibidir. Ama bu arayış, çoğu zaman hüsranla sonuçlanır. Oliver, kendini bir Tanrı olarak inşa etmeye çalışırken, nihayetinde hayal kırıklığına uğrar. Çünkü hiçbir şey, tam anlamıyla ona ait değildir. Dünya, anlamını kaybeder ve kaybedilen anlamla birlikte kişi, kendini bile kaybeder. Ama belki de kaybolmak, insanın kendi hakikatini bulma yolculuğunda ilk adımdır. Çünkü kaybolmadan, kendini bulamazsın. Kaybolmadan, özgür olamazsın.

Bu noktada sorulması gereken en derin soru belki de şudur: Tanrı’nın bile kelamı değiştirilebiliyorsa, neden kendi kelamımızı değiştirmeyelim? Neden kendi hakikatimizi yeniden yazmayalım?