Saatlerin meselesi olmayan hep sonradan farkına varılan ama sadece hatırlamayla da açıklanamayan “zaman “ nedir?
Hepimizin ihtiyaç duyduğu, yok saydığı, yeter bulduğu zaman.
Zamanın nasıl farkında oluruz?
Her insan Adem in akranıdır derler. Bu söz bana çok doğru gelir. İnsan milyarlarca yaşındadır ama bunu bilmez, bazen sezer, bazen de duyar. Burada yekpare, herkesi ve olan biten şeyi, tüm hattıyla içine alan bir zamandan bahsediyorum. Yani Sokrates zehirlenirken de siz oradaydınız ama geç anladığınızdan sonradan üzülmeye başladınız. İsa çarmıha götürülürken de oradaydınız ama ya sesiniz çıkmadı ya da o sessizce arkadan yürüyenlerin arasındaydınız. Ne zaman ki bunun ne olduğunu anladınız o zaman gözleriniz yaşardı. Yani her şey anlamaya başladığınız zaman başlar ve sizi de içine alır, tarihe, acıya dahil eder.
İnsan anlaya anlaya, ağlaya ağlaya gelip Adem in yanına oturup elini sıkacağı zaman yaşamız, bir zamandan geçmiş ve olmuş olacaktır. İnsan şimdi köledir, akıl ermezliğin, ahmaklığın, sınırlı yaradılışın kölesi. Anladığı şeyin zamanını başlatır, bunlar arttıkça ve kainattaki her şeyi duyabildikçe varlık seviyesi, anlayışı artar ve gerçek zamana, o ilk zamana yaklaşır. Böylece kendini hatırlar ve Adem e akran olur.
Yani acı duyabiliyorsak canlıyız evet ama başkalarının da acısını duyabiliyorsak ancak insanız.
Avcı toplayıcıyken gök yüzüne bakıyorduk, güneş ışığı ya vardı ya yoktu. Sonra tarım toplumuna geçince döngüler yüzünden zamanı hesaplayalım dedik. Sümerler takvim yazmaya başladı, saat dediğimiz şey ilk defa Mısır da ortaya çıktı. Ancak şunu atladık, süre ve zaman aynı şeyler değil. Aristo nun dediği gibi;
Geçmiş: olmuş olan
Gelecek: daha olmamış olan
O halde ikisi de şu anda olmayan. Şu an ne peki? Onu da elle tutup kavrayamayacağımız, kontrol edemeyeceğimiz akışkan bir nehir gibi tarifliyor.
“Carpe diem” diye bir moda var, şimdi herkes anı yaşıyor ancak aslında bu da en fazla bir istençten ötesine gidemeyecek bir laftan fazlası değil. Çünkü şimdi derken bile şimdi de olmuyoruz artık. Evet bazı anlar daha yaşanırken anıya dönüşebiliyor ama yine de hızla akıp gidiyor. Bu da bizi güzel anlar karşısında bile çaresizleştiriyor. Dolayısıyla an yaşanamaz.
Bergson a göre bir illüzyondu zaman. Süre dediğimiz şey hesaplanabiliyordu ama zaman denilen kavramı çok izafi buluyordu. Kavranamayacak ölçüde izafi.
Heidegger e göre ise Varlık ve Zaman kitabında zamanın heryerde ve hiçbir yerde olduğunu dolayısı ile zamanın biz olduğumuzu ve herkesin kendi zamanını yaşadığından bahseder. Örneğin; yavaş yavaş ölüyoruz diyen bir kaplumbağaya bir kelebeğin haklısın ne kadar uzun bir gün demesi gibi tamamen göreceli.
Ya da Fernando Pessoa nın ‘Huzursuzluğun Kitabı’nda zamanı ve hayatı ele aldığı gibi ; Hepimiz bir şey bekleriz. Mesela ben, hayatım boyunca bir şeyler bekleyip durdum. Bütün hatayım boyunca sanki tren istasyonunda bekler gibiydim. Bütün zaman boyunca sanki yaşadığım hayat gerçek değildi de bir tür bekleyişti.
Tüm bunlar bizi zamanı mekandan ve durumdan çıkartıp varlığa odaklı düşünmeye yani yazının başında söylediklerime götürüyor. Bu hikayedeki herkes doğdu, yaşadı ve öldü. Ama Jung un Analitik Psikoloji kitabında ortaya attığı kollektif bilinç dışımız var. Bangkok da bir şaman, Alaska da bir eskimo, Arizona da bir kızılderili hiçbiri farketmez. Toplumlar farklı olsa da temel korkularımız aynı aslında. Dolayısı ile temel var oluş soruları da ; ben kimim?, buraya nasıl geldim?, neden buradayım? Buradayız ve bunun bir çözümü yok. Hiç doğmamış gibi yerlisi, hiç ölmeyecekmiş gibi yabancısıyız buranın. Kendi halinde hareket eden bir kayanın üzerinde Sartre ın deyişiyle özgürlüğe mahkum edildik ve öz irade ile oyalanıyoruz. Yaşamı başka bir gezegene de taşısak, yazılmış tüm kitapları da okusak ya da telepatiyi keşfetsek bile bildiklerimiz bilmediklerimizin yanında ancak bir hiç olarak kalacak. İnançlarımız, amaçlarımız, hayatı ele alışımız ne kadar farklılık gösterse de hepimizi birbirine bağlayan kollektif bilinç dışı bu işte. Rüyalarda bu işin büyük parçası bence sonuçta hamalı da kralı da o yatağa yattığında o sonsuz rüya aleminde buluşmuyor mu?
Ve bugün de öldürülüyor Sokratesler başka bir sürü şey daha olduğu gibi. Ama anlamadığımızdan şimdilik güvensizlik dolu bir sakinlik içindeyiz. Başta da dediğim gibi ‘ insan ancak anladığı şeyin zamanını başlatabilir. ‘ . O zaman çözüm ne olabilir? Eylemlerimizin ve seçimlerimizin farkında olmak olabilir. Gözlerimizin ta içine bakarak apaçık ve dürüst bir iletişim kurmak olabilir, saklamadan utanmadan yaralarımızı açmak olabilir, başkalarının yaralarına kendi yaramızmış gibi yaklaşmak olabilir, varlığın özden önce geldiğini unutmamak olabilir.
Bütün bu bilinmezliğin, bütün bu mucizenin, bütün bu absürtlüğün tadını çıkartmak olabilir. Çünkü madem buradayız ve düşüyoruz en azından birbirimize tutanabiliriz.
Marcel Proust un ‘Kayıp Zamanın İzinde’ kitabı beni zaman konusunda çok etkilemiştir. Yazar kitabı yazabilmek için evinin camlarını kalın siyah perdelerle tamamen kapatıyor çünkü geçmiş zamanın peşine düşüyor. Kendini bir anlamda zamandan soyutluyor ve zamanı doğrusal değil dairesel olarak ele alıyor.
Roman okumayı pek sevmesem de onlarda bulduğum gizemli bir taraf var. Kitaptaki ana karakterin bir gününe aniden giriş yapıyorsun. Örneğin; bir kitabın il cümlesi Bayan Dalloway çiçekleri kendi alacaktı. Noluyor, kim bu kadın, neden çiçek alıyor, kime götürecek? Hiçbir şey bilmeden birini var ediyoruz ve onun için zamanı başlatıyoruz. Her şeyi anlamasak da seziyoruz.
Arzu ettiğimiz şekilde tamamlanmayan eylemleri bilirsiniz aklımızdan çıkmazlar, o defteri kapatamayız. O hikayenin karakteri için zamanı sonlandıramayız. İşte bu yüzden şu satırları yazıyorum;
Olmamış bir ailenin, oldurulamamış bir ilişkinin ve tamamlanmamış duyguların öfkesi üzerine.
Yuvarlaktan bir annem vardı benim
Kareden bir babam
Vahşetten abim
Keşkelerden kız kardeşlerim
Derin bir kuyuda yaşardık
Arzın merkezindeki ateşle yanardık
O yüzden sıcacığım
Bana dokunanı o ateşle yakacağım.
…..
